физика док


1.Диполь заңы ,

дененің еркін зарядтарының шоғыр-на қатысты өткізгіштерге немесе шалаөткізгіштерге бөл-ді. өткізгіштер-электр заряды оның бүкіл көлемі бойынша орын ауыстыра алатын дене 2-ге бөлінеді .бірінші күрделі өткізгіштер екініші түрдегі өткіз. диэлектриктер-(МЫС ШЫНЫ ПЛАССТМАСА) әс дүзіде еркін зарядтар жоқ денелер.

шала өткіз-(германии кремний) өткізгіштерінің диэлектрик арасында аралық жағдайды иеленеді.

кулон заңы ваккумдегі екі қозғалмаитын нүктелік зарядтар арасындағы өзара әректтесу күші.

диполь заңы-қосалқы атомдық өлшемдегі кішкентай магнит, тұйық контур бойынша электрлік зарядпен баламалы ағыны.

2. механикалық тербелістер -бірдей уақыт аралығында қайталанатын қозғалыс.

механикалық толқындар мех.тербелістердің қатты, сұйық, газ тәрізді денелерде таралуы. еркін терб-тепе-теңдік куйінен шығарылғаннан соң сыртқы күштің әрекетінсіз болатн терб,

еріксіз терб-сыртқы периодты күщтің әсерінен болат.гармаоникалық терб-амплититужасы тұрақты косинус немесе синус заңы бойынша өзгеретін тебелістер.

3. механикалық қоз,алыс-дененің басқа денелермен салыстырғандағы орын ауыстыруын айтады.

тузу сызықты бір қалыпты қозғалыс -тең уақыт аралығында дененің орын ауыстыруы бірдей болатн қозғалыс .

тең үдемелі қозғ- егер дене тең уақыт аралығында дененің орын ауыстыруы бірдей болатын қозғалыс. кемімелі қозғ- егер дене бірдей уақыт аралығында жылдамдығы тең шамаға кеміп отратн қозғ.

қозғ екі түрі бар. Ілгермелі — бірқалыпты жылдамдығы тұрақты болған кездегі удеуі 0-ге тең болатын қозғалыс.

Айнымалы — қозғ траекториясы болатын қозғалыс. ( қозғ кезінде барлық нүктелер шеңбер бойымен қозғалады).

4.ЭМ толқындар деп- ЭМ өрістің кеңістікте таралуы кезінде электр және магнит өрістер кернеулігінің белгілі бір периодты заңдылықпен өзгеркі,

ЭМ толқындар электр зарядтарының үдемелі қозғ туындайды.

ЭМ толқындар шкаласы төменгі жиілікті толқындар мен радиотолқындар дан бастап гамма сіулелеріне дейінгі Гц аралықты қамтиды.

5. Ядролық күштер мен оның қасиеттерін түсіндіріңіз. Ядроны құрайтын нуклондар арасында протондар арасындағы нуклондық итеру күштерінің маңызды түрде артып кететін, ядролар үшін ерекше, өзіндік күштер үшін әсер етеді, олар ядролық күштер деп аталады. Ядролық күштер күшті өзараәрекеттер деген топқа жатады.

Ядролық күштердің негізгі қасиеттері

Ядролық күштер тартылыс күштері болып саналады.

Ядролық күштер қысқа әрекет етуші болып саналады. Олардың әрекеті шамамен арақашықтықта ғана көрінеді.

Зарядтық тәуелді еместік ядролық күштеріне тән: екі протондар арасында неиесе екі нейтрондар арасында әрекет ететін ядролық күшер протон мен нейтрон арасындағы күштер шамасы бойынша бірдей.

Қанығу, ядролық күштерге тән, яғни ядродағы әрбір нуклон оған жақын нуклондардың шектеулі санымен ғана әрекеттеседі.

Ядролық күштер өзара әрекет ететін нуклондар өзара бағдарлануына тәуелді.

Ядролық күштер центрлік, яғни өзара әрекет ететін нуклондардың центрлерін қосатын сызықтар бойынша әрекет ететін болып саналмайды.

6. сақалу заңдары

-импульс-mv+mv=mv+mv

-ипмульс моментінің

-массаның -зарядтың

барлық сақталу заңдары туйық жүйеде дұрыс орындалады.

энергия с.з- туйық консервативті жуйе үшін табиғаттың маңызды заңынын бірі w=W+W=const

7. Оптиканың негізгі заңдары: біртекті ортадағы жарықтың түзусызықты таралу заңы; жарық шоқтарының тәуелсіздік заңы; жарықтың шағылу заңы; жарықтың сыну заңы

1. Жарықтың түзусызықты таралу заңы – жарық оптикалық бір текті ортада түзүсызықты таралады2. Жарық шоқтарының тәуелсіздік заңы – жекелеген шоқ туғызатын эффект, қалған шоқтар бір мезетте әрекет ете ме немесе олар жойылған ба оған тәуелді емес.3. Жарықтың шағылу заңы – түскен сәуле мен шағылған сәуле, сәуленің түсу нүктесінен шағылдырушы бетке тұрғызылған перпендикуляр бір жазықтықта жатады, шағылу бұрышы түсу бұрышына тең болады.екі ортаның шекаралық қабатына түскен сәуленің екінші ортаға өткен бөлігінің бастапқы бағыттан ауытқуы. Жарықтың сыну заңдары былай тұжырымдалады:4. Жарықтың сыну заңы — түскен сәуле, сынған сәуле және екі ортаны бөлетін шекаралық бетке жүргізілген перпендикуляр бір жазықтықта жатады. Түскен сәуле мен сынған сәуле өзара қайтымды болады;

түсу бұрышы синусының (α) сыну бұрышы синусына (φ) қатынасы тұрақты шама болады: мұндағы n – ортаның сыну көрсеткіші. Берілген заттың вакууммен салыстырғандағы сыну көрсеткіші сол заттың абсолюттік сыну көрсеткіші деп аталады.

8.Сұйықтың ламинар және турбулентті ағысты түсіндіріңіз. Рейнольдс заңы. Сұйықтар ағысының екі тәртібі өмір сүреді: Егер, әрбір бөлінген жұқа қабат ағынының бойымен көрші ағынға қатысты онымен араласпай қозғалатын болса, ағыс ламинарлы, егер ағынның бойында қарқынды түрде құйын-дың болуы мен суйық-дың араласуы жүретін болса, турбалентті деп аталады.

–ағыстың сипатын анықтайтын заң

– кинематикалық тұтқырлық

9. Реактивті қозғалыс. Ғарыштық жылдамдықтар.

Реактивті қозғалыс - Дененің бір бөлігі одан қандай да бір жылдамдықпен бөлінген кездегі қозғалысы.

Ғарыштық жылдамдықтар — жасанды денелердің (жерден) бастапкы ұшу жылдамдығы: біріншісі — 7,9 километр/сек., екіншісі — 11,2 километр/сек., үшіншісі — 16,7 километр/сек. Жердің тартылыс күшін теңестіріп, ракетаның жер орбитасын айналып жүруі үшін оған жер бетінде бастапкы жылдамдық беру керек. Ол — 7,9 километр/сек. (шеңбер жылдамдығы). Ракетаның ұшу биіктігі арткан сайын айналудың бастапқы жылдамдығы кемиді (200 километр ұшу биіктігінде — 7,9 километр/сек-ке дейін, 1000 километр биікте — 7,3 километр/сек-ке дейін). Өйткені жердің тартылыс күші азаяды. 

10. Интерференция құбылысы және оның шарттары мен принциптері

Фаза айнымалылары тұрақты және когорентті толқындардың бір бірімен қабаттасуы. Интерференция құбылысын байқау үшін когорентті болуы керек.

Когорентті толқындар – фазалар айырымы уақытқа байланысты өзгермейтін және жиіліктері бірдей толқындар. Интерференцияда максимум және минимум шарты орынд. Интерференциялық максимум байқалу үшін жол айырымының ұзындығы толқын ұзындығының ———— байқалуы керек.

Гюйгенс-Френель принципібойыеша жарықтың таралу бағытын анықтауға болады. Тұжырымы: көршілес екі зонадан S нүктесіне келіп жеткен жарық толқындарын жуықтап λ/2 жарты толқын фазасына тең ьолса , көршілес екі зонаның жарық толқындарырының фазалары С нүктесіне қарама-қарсы болғандықтан амплитудалары бірін-бірі әлсіретеді

11.Конденсатор. Өткізгіштерді өзін қоршаған денелермен салыстырғанда шамалы потенциалы бола тұрвп шамасы едәуір зарядтарды жинақтаитын қондырғы.диэлектрик пен бөлінген 2 өткізгіш. Түрлері жазық , цилиндірлік

12Идеал газ.бөлшектердің өзара әсері ескерілмейтін газдың теориялық модельі.теңдеуі менделеев-клайперон. PV=URT. Изопроцесстер:1,изотермия,Бойль Марриот заңы T=const. PV=PV.2изобара.Гей Люссак p=const.:3,изохора.Шарль заңы

13Адиабаталық процесс. Жүйе мен қоршаған орта арасында жылу алмасу жоқ болатын кездегі процесс, Q=0. PV=const- Пуассон те4деу3 деп аталатын адиабаталық процесс теңдеуі.

14.Электромагниттік толқын, ЭМ тербеліс контурдағы ток күшінің периодты түрде өзгеру процессін айтамыз, тербелмелі контур-сыйымдылығы С конденсатордан және индуктивтігі L катушкадан т9ратын электр тізбегі.тербеліс периоды T=2птомсон формуласы,ЭМ толық энергиясы ,, ЭМ энергия ағынының тығыздық векторы Умов Поитинг векторы д.а.

15.Радиоактивті тізбекті реакциясы;өздігінен болатын ядроның табиғи радиоактивті түрленуі Радиоактивті ыдырау немесе жай ыдырау.

16.Тасымалдау Құбылыстары – физикалық жүйеде электр зарядымассаимпульсэнергия, энтропияның, т.б. физикалық шамалардың кеңістікте тасымалдануы (бөлінуі) арқылы өтетін кинетикалық процестер. Бұл бөлінулер заттың тұтас жүйе ретінде “таза” мех. қозғалысымен де, эл.-магн. күштердің әсерінен де және заттың құрамындағы микробөлшектердің (газ және сұйықтың молекулалары, металл торының электрондары мен оң таңбалы иондары, электролиттің иондары, т.б.) жылулық қозғалысымен де байланысты болады. Жүйеге сыртқы электрөрісінің әсер етуі нәтижесінде, жүйе температурасының құрамының және жүйені құрайтын бөлшектердің (атом, молекула) орташа жылдамдығының кеңістіктік біртекті болмауы салдарынан да Тасымалдау Құбылыстары пайда болады. Физ. шамалардың тасымалдануы олардың градиентіне кері бағытта жүреді.Тасымалдау Құбылыстары жүйені тепе-теңдік күйге жақындатады. Тасымалдау Құбылыстарына электрөткізгіштік (сыртқы электр өрісінің әсерінен электр зарядтарының тасымалдануы және айқас процестер), диффузия (концентрация градиентіне байланысты жүйенің бір бөлігінен екінші бөлігіне массаның тасымалдануы), жылуөткізгіштік (темп-ра градиенті нәтижесінде жылу энергиясының жүйенің бір бөлігінен екіншісіне тасымалдануы), т.б. құбылыстар жатады. Айқас процестер кезінде бір шаманың градиенті басқа шаманың тасымалдануына әкеледі. Мыс., термодиффузия немесе Соре эффектісі – темп-ра градиенті масса ағынын тудырады; керісінше концентрация градиенті есебінен жылу ағыны пайда болады (Дюфур эффектісі). Сыртқы магнит өрісі әсер етпейтін изотроптық жүйелерде термоэлектрлік эффектілер деп аталатын айқас құбылыстар байқалады: екі тізбектеп қосылған әр түрлі өткізгіштердің түрлі темп-радағы түйіндерінде электр тогы жоқ кезде электр қозғаушы күштің (ЭҚК) пайда болуы (Зеебек эффектісі); Пельте эффектісі – тұрақты температурадағы әр түрлі екі өткізгіштің түйіндерінен электр тогы өткенде жылудың бөлінуі немесе жұтылуы; Томсон эффектісі – тогы бар өткізгішті бойлай темп-ра градиенті болғанда жылудың бөлінуі немесе жұтылуы. Сыртқы магнит өрісі әсер ететін изотроптық жүйелерде гальваномагниттік және термомагниттік эффектілер болып саналатын айқас құбылыстар байқалады. Бұл құбылыстар электр тогының әсерінен туындаса оларды гальваномагниттік, ал жылу ағыны есебінен пайда болса термомагниттік деп атайды. Тасымалдау Құбылыстарын кинетик. теория зерттейді.

Диффузия(лат. dіffusіo – таралу, жайылу) – нақтылыденебөлшектерініңжылулыққозгалыстаргаұшырайотырып, солденеконңентрациясыныңселдіраудандарынақарайжылжуы;молекулалардың жылулыққозғалысысалдарынан шеқаралас орналасқанәртүрлізаттардыңбір-бірінеөтуқұбылысы. Диффузия дененің бүкіл көлеміндегі концентрация мөлшерінің бірте-бірте теңелуін, сөйтіп оның бірқалыпты сипат алуын қамтамасыз етеді. Кейбір денелердің өте шағын бөлшектері ғана емес (атомдар,молекулалариондар), біршама ірі түйіршіктері де диффузиялық қасиетті иемденуі мүмкін.Диффузия жылдамдығы температураға тікелей байланысты, алайда бүл процесс газдарда өте тез, сүйықтарда одан гөрі баяу, ал қатты заттарда өте баяу өтеді.Диффузия құбылысы барлық агрегаттық күйде, диффузияланатын заттың сол ортадағы шоғырлануы теңелгенге дейін жүре береді. Газ немесе сұйықтың молекулаларының бір орыннан екінші орынға ауысуы арқылы өз ішінде диффузиялануы өздік диффузия деп аталады. Диффузияның өту шапшаңдығы — диффузияланатын заттың тегіне және оның қандай жағдайда болуына байланысты анықталатын шама — диффузия коэффициентімен сипатталады. Диффузия коэффициентінің халықаралық бірліктер жүйесіндегі өлшеу бірлігі — м2/сек. Диффузия құбылысы табиғатта маңызды роль атқарады: атмосфераның жер бетіне жақын орналасқан қабаттарындағы ауа құрамының біркелкі болуына ықпал етіп, өсімдіктердің дұрыс қоректенуіне жағдай туғызады.Диффузия кезінде уақыт ішінде көшірілген М масса төмендегі теңдеумен анықталады:

мұндағы — ауданға перпендикуляр бағыттағы тығыздық градиенті, ал — диффузия коэффиценті. Ол мынаған тең:

мұндағы — орташа жылдамдық, — молекуланың еркін журісінің орташа ұзындығы.

17.Идеал газ деп молекулаларының арасында алыстан әсерлесу потенциалы жоқ, әсерлесу тек молекулалар өз-ара соқтығысу кезінде ғана болатын газды айтады.Идеал газдың күй теңдеуін ғылымда Клапейрон –Менделеев теңдеуі деп атайды. Массасы m-ге тең газ үшін бұл теңдеуді былай жазады: PV= (m/м) RT (1) Мұндағы Р-газ қысымы, V-көлемі, Т-температурасы, м-газдың бір молінің массасы, Дж/(моль. К)-универсал газ тұрақтысы – Больцман тұрақтысымен Авогадро санының көбейтіндісінен тұрады. Соңғы келтірілген k,N -шамалары да барлық газдар үшін тұрақты болғандықтан R-ді универсал тұрақты деп атайды. Егер де біз газдың тек бір молін ғана қарастырсақ, онда Клапейрон-Менделеев теңдеуін мына түрде жазамыз: PV=RT.

1. Изобаралықпроцессгазқысымытұрақтыболғанжағдайдажүреді: P=Const, онда (2) теңдіктеносыпроцесстіңтеңдеуіналамыз: V/T= Const. МұныГей –Люссакзаңыдепатайды. 2. Изохоралықпроцессгазкөлемітұрақтыболғанжағдайдажүреді. V= Const, онда (2) теңдіктеноныңтеңдеуіналамыз: Р/T= Const .МұныШарльзаңыдепатайды. 3. Изотермалықпроцессгазтемпературасытұрақтыболғанжағдайдажүреді: T= Const, онда (2) теңдіктеноныңтеңдеуіналамыз: Р/V= Const. МұныБойль –Мариоттзаңыдепатайды. 18. сұйықтардың механикасы

Сығылмайтынидеал сұйықтың қалыптасқан қозғалысы үшін Бернулли теңдеуі алынады.

Мұндағы — сұйықтың тығыздығы, υ— трубаның берілген қимасындағы сұйық қозғалысының жылдамдығы, — трубаның берілген қимасының кейбір деңгейден алынған биіктігі және р — қысым. Бериуллидің теңдеуінен, кішкентай тесіктен сұйықтың ағып шығу жылдамдығы υ=

мұндағы тесіктен жоғары қарай алынған сұйықтың бетіне дейінгі биіктік. Қандайда бол-масын трубаның көлденең қимасынан бірдей көлемдегі сұйық өтетін болғандықтан, болады, мұндағыυ1 және υ2— көлденең қималарының ауданы, S1және S2 трубаның екі қимасынан өтетін сұйықтардың жылдамдығы.

Тұтқыр сұйықта (немесе газда) құлайтын шарикке жасалатын кедергі күш Стоксформуласымен анықталады: ,

мұндағы — сұйықтың немесе газдың ішкі кедергісінін коэффициенті (динамикалық тұтқырлық), — шариктің радиусы, υ— оның жылдамдығы. Стокстың заңы тек қана ламинарлық қозғалыс үшін берілген. Ламинарлық қозғалыс кезінде t уақыт ішімде радиусы және ұзындығы капиляр түтік арқылы ағып өтетін сұйықтың (газдың) көлемі Пуазейльформуласымен анықталады

мұндағы — сұйықтың (газдың) динамикалық тұтқырлығы, р — түтік ұштарындағы қысымдардың айырымы.

Сұйық (газ) қозғалысының сипаты Рейнольдстің өлшемсіз саны арқылы анықталады

мұндағы D — сұйықтықпен (газбен) ағатын дененің сызықтық мөлшерін сипаттайтын шама, υ— сұйықтың ағу жылдамдығы, — тығыздық, — динамикалық тұтқырлық. Қатынас v = /p кинематикалық тұтқырлық деп аталады.

Ламинарлық қозғалыстан турбулентті қозғалысқа ауысуды анықтайтын Рейнольдс санының кризистік мәні әр түрлі формалы денелерде түрліше болады.

Тұтқырлық – сұйықтар мен газдардың негізгі қасиеттерінің бірі.Тұтқырлық коэффициенті неғұрлым үлкен болған сайын сұйықтың идеал сұйықтан айырмашылығы мен үйкеліс күші соғұрлым үлкен болады. Тұтқырлық коэффициенттің өлшемділігі: η=ML-1T-1 Тұтқырлық динамикалық коэффициенті \frac{H/c}{m^2} -пен өлшенеді, яғни жылдамдық градиенті – 1\frac{H/c}{m^2}. Бетінің ауданы 1 м2 сұйық қабаттарының әсерлесу кезіндегі тұтқырлық күші 1 Н болады. Әдетте η коэффициентін тұтқырлықтың абсолюттік коэффициенті деп атайды. Ал осы коэффициенттің берілген сұйықтың тығыздығына (ρ) қатынасы тұтқырлықтың кинетикалық коэффициенті делінеді Бұл тұтқырлық коэффициентіне кері шама, яғни 1/η – аққыштық коэффициенті деп аталады. Тұтқырлықтың СИ системасындағы өлшем бірлігі1 Па*с, СГС системасындағы тұтқырлық өлшем бірлігі пуаз деп аталады: 1 пуаз = 1 дин*с/см2 =0,1 Н*с/м2 = 0,1 Па*с.

19. Фотон (грек. phos, photas — жарық) — электрмагниттік сәуленің (жарықтың) элементар бөлшегі. Фотон зарядсыз бейтарап (нейтрал) бөлшек. Олвакуумде с=3108м/с жылдамдықпен тарайды. Оның энергиясы () жиілігімен () анықталады: =h/с, оның тыныштықтағы массасы m=0. Фотонэлектрмагниттік әсерлесуді тасымалдайтын бөлшек. Зарядталған бөлшектердің Фотондарды шығаруы немесе сіңіруі барлық электро-магниттік процестердің негізі болып табылады. Фотон туралы ұғым кванттық теория мен салыстырмалы теорияның даму барысында пайда болды. 1905 ж. А.Эйнштейн фотоэффект құбылысының заңдылықтарын түсіндіру үшін 1900 ж. нем. физигі М.Планк ашқан жарық кванттары туралы ұғымды пайдаланды. Жарықтың Фотондардан (кванттардан) тұратындығы люминесценц. құбылыстар мен фотохим. реакциялар арқылы дәлелденді. “Фотон” терминін ғылымға 1929 ж. америка ғалымы Г.Льюис енгізді. Фотон бозондарға жатады. Оның меншікті импульс моментінің (спинінің) қозғалыс бағытына проекциялары S=1. Классик.электрдинамикада оның бұл қасиетіне көлденең электро-магниттік толқындар сәйкес келеді. электро-магниттік әсерлесуден басқа Фотон гравитац. әсерлесуге де қатысады. Америка физигі А.Комптонның рентген сәулелерінің бос электрондардан шашырауын зерттейтін тәжірибесінде кванттық сәуле (фотон) шығару да зат бөлшектері сияқты кинематик. заңдарға (энергияның және импульстің сақталу заңдарына) бағынатындығы дәлелденді. Фотонның зарядталған лептондармен әсерлесуін (өзара бір күйден екінші күйге ауысуын) кванттық электрдинамика зерттейді.Соқтығысу кезінде фотон энергиясының кемуі шашыраған сәулелердің толқын ұзындығының өсетіндігін көрсетеді.Сөйтіп шашыраған фотонның энергиясы болса,импульсі тең болады.Ал тыныштықтағы тұрған электронның қабылдаған импульсі да,энергиясы тең.Энергияның сақталу заңына сәйкес мына теңдеуді жазайық: (1)

Мұндағы -электронның тыныштықтағы энергиясы,Е =h фотонның энергиясы.

Импульстің сақталу заңына сәйкес мынаны жазайық , (2)

Электронның m массасы оның жылдамдығымен былайша байланысты.

Соңғы екі теңдеулерді біріктірсек ,

20. Ішкі үйкеліс— қатты, сұйық және газ тәрізді денелер формасының бұзылуы кезінде өтетін процестер мен механикалық энергияның пайдасыз шығынына (яғни денелердің ішкі энергиясына түрленуіне) себепші болатын процестер. Сұйықтарменгаздардағыішкіүйкеліс тұтқырлық депаталады.

20. Тасымалдау Құбылыстары – физикалық жүйеде электр зарядымассаимпульсэнергия, энтропияның, т.б. физикалық шамалардың кеңістікте тасымалдануы (бөлінуі) арқылы өтетін кинетикалық процестер. Бұл бөлінулер заттың тұтас жүйе ретінде “таза” мех. қозғалысымен де, эл.-магн. күштердің әсерінен де және заттың құрамындағы микробөлшектердің (газ және сұйықтың молекулалары, металл торының электрондары мен оң таңбалы иондары, электролиттің иондары, т.б.) жылулық қозғалысымен де байланысты болады. Жүйеге сыртқыэлектр өрісінің әсер етуі нәтижесінде, жүйе температурасының құрамының және жүйені құрайтын бөлшектердің (атом, молекула) орташа жылдамдығының кеңістіктік біртекті болмауы салдарынан да Тасымалдау Құбылыстары пайда болады. Физ. шамалардың тасымалдануы олардың градиентіне кері бағытта жүреді.

Тасымалдау Құбылыстары жүйені тепе-теңдік күйге жақындатады. Тасымалдау Құбылыстарына электрөткізгіштік (сыртқы электр өрісінің әсерінен электр зарядтарының тасымалдануы және айқас процестер), диффузия (концентрация градиентіне байланысты жүйенің бір бөлігінен екінші бөлігіне массаның тасымалдануы), жылуөткізгіштік (темп-ра градиенті нәтижесінде жылу энергиясының жүйенің бір бөлігінен екіншісіне тасымалдануы), т.б. құбылыстар жатады. Айқас процестер кезінде бір шаманың градиенті басқа шаманың тасымалдануына әкеледі. Мыс., термодиффузия немесе Соре эффектісі – темп-ра градиенті масса ағынын тудырады; керісінше концентрация градиенті есебінен жылу ағыны пайда болады (Дюфур эффектісі). Сыртқы магнит өрісі әсер етпейтін изотроптық жүйелерде термоэлектрлік эффектілер деп аталатын айқас құбылыстар байқалады: екі тізбектеп қосылған әр түрлі өткізгіштердің түрлі темп-радағы түйіндерінде электр тогы жоқ кезде электр қозғаушы күштің (ЭҚК) пайда болуы (Зеебек эффектісі); Пельте эффектісі – тұрақты температурадағы әр түрлі екі өткізгіштің түйіндерінен электр тогы өткенде жылудың бөлінуі немесе жұтылуы; Томсон эффектісі – тогы бар өткізгішті бойлай темп-ра градиенті болғанда жылудың бөлінуі немесе жұтылуы. Сыртқы магнит өрісі әсер ететін изотроптық жүйелерде гальваномагниттік және термомагниттік эффектілер болып саналатын айқас құбылыстар байқалады. Бұл құбылыстар электр тогының әсерінен туындаса оларды гальваномагниттік, ал жылу ағыны есебінен пайда болса термомагниттік деп атайды. Тасымалдау Құбылыстарын кинетик. теория зерттейді. [1]

Ішкі үйкеліс— қатты, сұйық және газ тәрізді денелер формасының бұзылуы кезінде өтетін процестер мен механикалық энергияның пайдасыз шығынына (яғни денелердің ішкі энергиясына түрленуіне) себепші болатын процестер.

21. Термодинамика - физика ғылымындағы жылудың жұмыс және басқа энергия түрлерімен арадағы қарым-қатынасын зерттейтін тармағы.

Энтропия (грек. еntropіa – бұрылыс, айналу) – тұйық термодинамикалық жүйедегі өздігінен жүретін процестің өту бағытын сипаттайтын күй функциясы. Энтропияның күй функциясы екендігі термодинамиканың екінші бастамасында тұжырымдалады. Энтропия ұғымын термодинамикаға 1865 ж. Р.Клаузиус енгізген.

22. Радиоактивтілік (лат. radіo – сәуле шығару, actіvus – әсерлік) – орнықсыз атом ядроларының басқа элементтер ядросына бөлшектер немесе гамма-кванттар шығару арқылы өздігінен түрлену құбылысы.Β ыдырау-атом ядросының ішінде нейтронның протонға және протоннын нейтронға айналу процессі. Процесс кезінде ядродан электрон непозитрон және электрондық антинейтрино немесе нейтрино бөлініп шығады.

Түрлері: 1 электрондық ыдырау n→p+e-+ѷ n- нейтрон е-электрон ѷ-антинейтрино

2. позитрондық β- ыдырау атомдық ядроның ішінде бір протон р1 бір нейтронға түрленіп, қосымша позитрон және нейтрино шығады.

n→p+e++ѷ

3. Электрондық қармалау.

23. Ом заңы

Тізбек бөлігі үшін: I= – өткізгіштіктегі ток күші түсірілген кернеуге тура пропорционал және өткізгіш кедергісіне кері пропорционал

Меншікті электр кедергісі : R=

Меншікті температура:

Меншікті кедергінің өзгерісі:

ДЖОУЛЬ-ЛЕНЦ ЗАҢЫ

Электр тогы металл өткізгіштер арқылы өткенде электрондар бірде нейтраль молекулалармен, бірде электрондарынан айрылған молекулалармен соқтығысады. Қозғалыстағы электрон өзінің кинетикалық энергиясын жоғалта отырып, нейтраль молекуладан жаңа электронды бөліп алады, да жаңа оң ион түзеді, немесе электронынан айрылған молекуламен (оң ионмен) қосылып нейтраль молекула кұрады. Электрондар молекулалармен соқтыққанда энергия жұмсалады, cол энергия жылуға айналады. Кедергіні жеңе отырып жүретін кез-келген қозғалыс белгілі энергия жұмсалуын қажет етеді. Мысалы, қайсы бір денені орнынан қозғалту үшін үйкеліс кедергісін жеңу керек. Оған жұмсалатын жұмыс жылуға айналады. Өткізгіштің электр кедергісінің маңызы да үйкеліс кедергісі сияқты болады. Сөйтіп, өткізгіштен ток өткізу үшін ток көзі біраз энергия жұмсайды, cол энергия жылуға айналады. Электр энерғиясының жылу энергиясына өтуі Ленц — Джоуль заңымен анықталады. Бұл заңды токтың жылулық әсер заңы деп те атайды.

Орыс ғалымы және ағылшын физигі Джоуль бір мезгілде және бір-бірінен тәуелсіз электр тогы өткізгіш арқылы өткенде, өткізгіште бөлінетін жылу мөлшері ток квадратына, өткізгіш кедергісіне және токтың өткізгіштен өту мерзіміне тура пропорционал болатындығын анықтады. Бұл ереже Ленц — Джоуль заңы деп аталады. Егер ток әрекеті жасалған жылу мљлшерін Q әрпімен өткізгіштен өтетін ток күшін I әрпімен, өткізгіш кедергісін R әрпімен және, токтың өткізгіштен ағып өту уақытын t әрпімен белгілесек, онда Ленц — Джоуль заңының өрнегін былай жазуға болады:

Американын температурасынын олшем бирлиги

I=U/R және R=U/t, болғандықтан: Q = UІt = U²t/R.

24. Элементар бөлшектердің арасындағы өзара әсерлерді табу. Әсерлердегі процесстерді атау .

1. Күшті әсерлесу (мезон тасымалданады)

2.Әлсіз әсерлеу (лептон тасымалданады)

3.Электромагниттік (әсерлесу фотондар тасымалданады)

4.Гравитациялық әсерлесу (гравитонлар тасымалданады)

Гравитондарға бариондар жатады, бариондарга нуклондар және геперондар жатады. Табиғатта ең алғаш зерттелген электрон-тұрақты.Протон өздігінен бөлінбейді-тұрақты. Нейтрон ядроны ыдыратуға қатысаы.

25.Ферромагнетиктер дегеніміз не, оларға қандай заттар жатады? Магниттік гистерезис құбылысын түсіндір.

Ферромагнетиктер — ферромагниттік қасиеттері бар заттар тобы. Ферромагнетиктерге, негі¬зінен, темір тобының таза металдарының бір тобы (Fe, Со, Ni) және сирекжер металдар (Gd, Tb, Dy, Но, Ег), сондай-ақ олардың балқымалары мен қосылыстары; ферромагниттік емес элементтері бар Сr және Мn бал-қымалары мен қосылыстары жатады. Жұмсақ магнитті ферромагнетиктер магнитоөткізгіштерді, ЭЕМ жады элементтерін,магниттік линзаларды жасауда қол¬данылады.

Магниттік гистерезис

Магнетиктің магниттелуінің сыртқы магнит өрісінің кернеулігінен бір мәнді емес тәуелділігі.

25,Ферромагнетиктер — ферромагниттікқасиеттері бар заттартобы. Ферромагнетиктерге, негізінен, теміртобының таза металдарыныңбіртобы (Fe, Со, Ni) жәнесирекжерметалдар (Gd, Tb, Dy, Но, Ег), сондай-ақолардыңбалқымалары мен қосылыстары; ферромагниттікемесэлементтері бар СrжәнеМn бал-қымалары мен қосылыстарыжатады. Жұмсақмагниттіферромагнетиктермагнитоөткізгіштерді, ЭЕМ жадыэлементтерін, магниттіклинзалардыжасаудақолданылады.

27,Термодинамиканыңбіріншізаңы- термодинамикалықжүйелерүшінэнергияныңсақталузаңы;бұлжүйегеберілгенжылумөлшеріішкіэнергияныңөзгерісінежәнеатқарылатынжұмысынакетеді.Q=U+A; U=Q+Aсырт

Термодинамиканыңекіншізаңы-Жылупроцесініңқайтымсыздығынжәнебағытынсипаттайтынзаңдыатаймыз. Барлықтермодинамикалықжылупроцестержоғарытемпературадағыжүйедентемпературасытөменгебағытталған.

28. Фарадей- туйық контурдағы индукциялық ток контур ауданы арқылы өтетін индукция ағыны өзгергенде ғана туады. ЭМ индукциялық электр қозғаушы күші пб.

29.Фонон-дыбыстықтолқындарэнергиясыныңкванты.Фонондарквазибөлшектер-микробөлшектерсияқтыэлементарқозуларболыпсаналады.

29.Квазибөлшектер, нақтысындафонондаркәдімгібөлшектерден (мысалы, электрондар, протондар, фотондар) күштіөзгешеленеді, өйткеніоларжүйеніңкөптегенбөлшектерініңбірлестіқозғалысыменбайланысты. Квазибөлшектервакуумдепайда бола алмайды, оларкристалдағанаөмірсүреді.

30.Ядро модельдері-Физика курсыныңсаласындағыядроныңбүгінгітаңдакездесетінбарлықмодельдерінсипаттапжатумүмкінемес. Сондықтанбізядроныңтамшыжәнеқабықшамодельдерінетоқталамыз. Ядроныңтамшымоделі. Ядроныңбұлүлгісін 1939ж. Я.И.Френкельұсынғанболатын. Кейіннен оны Н.Боржәнет.б. ғалымдардамытты. Ядроныңбұлүлгісініңпайдаболуынатүрткіболған 1938ж. НемісғалымдарыГанжәнеШтрассманашқан уран ядросының, оны нейтрондарменатқылағанда, бөлінуіжөніндегіжаңалықболатын. Сонда ядроныңқұрамындағынуклондардыұстаптұратынядролықкүштердіңосындайқасиеттерінкеңесғалымыЯ.И.Френкельге, ядронысұйықтамшысытүріндеқарауғамүмкіндікберді. Сұйықтамшылары тек қанаөзініңжақынкөршілеріменәсерлеседі. Демек, ядроныңсұйықтамшысыменұқсастығымынадаекен. Ядроныңқабықшамоделі. Қазіргікездегіядроныңқабықшаүлгісі 1948-1949 жж. пайдаболды. Осы үлгініңдамуынаелеуліүлесқосқанфизиктерМ.Гепперет- Майер (Чикаго), О.Гексель, И,Иенсен (Гейдельберг) жәнеГ.Зюссболды. Бұлүлгібойыншануклондарорталықсимметриялыөрістебір- бірінентәуелсізқозғалыпжүредідепесептелінеді. Осығансәйкес Паули принципінебағынатыннуклондарментолғандискреттіэнергиялықдеңгейлерболады.

31. Магнит индукция векторы: ,Қоз-ғы зарядқа магниттік өрістің әрекеті: Магнит өрісте жылдам-ғы қозғ-ы Q электрозарядынаәрекет ететін күш – Лоренц күші д.а.

33. Айнымалықозғалыстың динами-ң негізгі фор-сы.

k=const – айнымалы қозғалыстың динамика-ң негізгі заңы Денеге сыртқы күш әсер етпесе дене импульсін сақтайды.

35.Электр тогы (Э.т) – электр қозғаушы күштің әсерінен зарядтардың (зарядталған бөлшектер немесе дене) бағытталған қозғалысы. Бұл зарядталған бөлшектер: өткізгіштерде — электрондарэлектролиттерде —иондар (катиондар менаниондар), газда —иондар мен электрондар, арнайы жағдайдағы вакуумда — электрондар, жартылай өткізгіштерде —электрондар мен кемтіктер (электронды-кемтіктік өтімділік) болып табылады.Электр тогы энергетика саласында — энергияны алыс қашықтыққа жеткізу үшін, ал телекоммуникация саласында — ақпаратты шалғайға тасымалдау үшін қолданылады

Электр тогы үшін Фарадейдің екі заңы бар.

Фарадейдің бірінші заңы бойынша, электролиз уақытында бөлініп шығатын заттың массасы М, мынаған тең болады: ,

мұндағы q — электролит арқылы өтетін электр мөлшері, К -электрохимиялық эквивалент.

Фарадейдің екінші заңы бойынша электрохимиялық эквивалент химиялық эквивалентке пропорционал болады, яғни

мұндағы А — бір кг-атомның массасы, Z — валенттілік, кг-эквиваленттің массасы, F — сан мәні 9,65 • 107 к/кг-экв-ке тең Фарадейдің саны.

36.Лазер (ағылш. laserағылш. light amplification by stimulated emission of radiation — жарықты мәжбүрлі сәулелену арқылы күшейтуқысқашасы) — лазер, оптикалық кванттық генератор — толтыру (жарық, электр, жылу, химиялық және т.б.) энергиясын когерентті,монохроматтыполяризацияланғанжәне тар бағытталған сәулелену ағынының энергиясына түрлендіруші аспап. Лазер сәулесін беретін аспап. Оның түрлері: газ лазері, жартылай өткізгіш лазері, қатты дене лазері және сұйық зат лазері.Стоматология тәжірибесінде баяу ағынды гелий-неондық лазер қолданылады. Қанжел (пародонтауруларын, зақымданғантканьдерді емдеуде, организмнің әр түрлі ауруларға бейімділігін (сенсебилизаңия) кеміту, иммундық қасиеттерін күшейту т. б.клиникалық жұмыстарда жақсы нәтиже беріи келеді. Ауызқуысында болатын стоматиттерді (ауыздың уылуы) ерін мен тіл жараларын, глоссалгияны (тоқтаусыз ауыратын тіл кеселі), глосситті(тіл кабынуы) лазер сәулесімен емдеудің нәтижесі жақсы. Бұл сәулені сондай-ақ жақ сүйектері сынғанда, бетке пластикалықоперациялар жасағанда қолданады.[1] Еріксіз сәуле шығару ,индукцияланған сәуле шығару — кванттық жүйелердің сыртқы (мәжбүрлеуші) сәуле әсерінен электрмагниттіксәуле шығаруы. Еріксіз сәуле шығару кезінде шығарылған электрмагниттік толқынның жиілігі, фазасы, полярлануы және таралу бағыты сыртқы толқынның сәйкес сипаттамаларымен бірдей болады  1916 ж. А.Эйнштейнтұжырымдаған. 37.Кванттық сандар– кванттық жүйелерді (атом ядросын, атомды, молекуланы, т.б.), жеке элементар бөлшектерді, жорамал бөлшектерді (кварктер мен глюондарды) сипаттайтын физикалық шамалардың мүмкін мәндерін анықтайтын бүтін немесе бөлшек сандар. Олар сутек атомы және сутек тәрізді атомдар үшін былайша аталады:бас кванттық сандар (n), орбиталық кванттық сандар (l), магниттіккванттық сандар (ml), магнитті спиндік не спиндік кванттық сандар(ms) l- 0 ден (n-1)-ге дейінгі (n-1)-бүтін сандарды қабылдайтын шама,сөйтіп ол орбиталық кванттық сан деп аталады да атом ішіндегі электрон импульс моментін анықтайды.Сонда l-дің мәні мынадай болады:



l =0,1,2…(n-1).

2)Бас кванттық сан — атомдағы электрондардың энергия деңгейін анықтайды:. Шредингер теңдеуінен шығады және Бор теориясына сәйкес келеді.

3) Спиндік кванттық сан mS=±1/2. Электрондардың ядроға қатысты z осіндегі проекциясы..

4)Магниттік кванттық сан m =0;1;2;±l;2l+1; Орьитада қозғалған электрондардың z осіндегі проекциясын анықтайды: .

5) Импульстік кванттық сан : j=l±1/2.Электрондардың толық импульс моментін анықтайды: .

6) mJ=mL+J;mJ=-J;-J+1;…+J; Екінші кванттық сан, бағытындағы электрондардың мүмкін болатын толық импульс моментінің проекциясын анықтайды.

Паули принципі. Күрделі атомдардың орбитальдарын электрондармен толтыру үшін орбитальдардың әрқайсысында бола алатын электрондар санын анықтап алу қажет. Ол үшін 4 квант санын өзара комбинациялайдың жолын білу керек.

Швецария физигі В. Паули 1925 жылы элементтердің периодтық жүйедегі орнына қарап және спектрлерін анализдей отырып, квант сандарын электронның реалды күйін сипаттай алатындай етіп, комбинациялаудың жалпы принципін ұсынған. Паули бұл тыйым салу деп аталған принципі бойынша бір атомның ішінде барлық жағынан ұқсас екі электрон болуы мүмкін емес, яғни атомдағы 2 электронның 4 квант санының төртеуі де бірдей бола алмайды.

Атомдағы әрбір электронның басқалардан гөрі ең кемінде бір квант саны өзгеше болуы керек. Паули принципін пайдалана отырып алғашқы екі квант қабатында бола алатын электрондардың санын табайық: n = 1, l = 0 десек, ондағы электрондардың тек спиндері ғана өзгеше болады:

n l m s;1 – электрон: 1 0 0 +½; 2- электрон: 1 0 0 -½

Мұнда үшінші электрон болуы мүмкін емес, егер болған жағдайда онда Паули принципін бұзып, үшінші электрон алғашқы екеуінің біреуіне ұқсап кетер еді. n = 2 болғанда біріне бірі ұқсамайтын 8 электрон бола алады. Бір квант қабатындағы бірдей орбитальдарды электрондармен толтыру үшін Гунд ережесін білу керек. Гунд ережесі бойынша берілген қабатшадағы электрондардың спин сандарының қосындысы максималь болуы шарт.

38.Электростатика дегеніміз қозғалмайтын электр зарядтарының өзара әсерін және тұрақты электр өрісінің қасиетін зерттейтін физика бөлімі.

Электр заряды дегеніміз дененің немесе бөлшектің электромагниттік әсерге қабілетін сипаттайтын дененің ішкі қасиеті.

Электр өрісінің заряды – Кулон (Кл) – бұл ток күші 1А болған кезде өткізгіштің көлденең қимасы арқылы 1 сек уақыт ішінде өтетін электр заряды.

Элементар (минимал) электр заряды дегеніміз Магниттік индукция векторыКл.

Теріс таңбалы элементар зарядты тасушы – электрон. Оның массасы Когорентті толқындаркг. Элементар оң таңбалы зарядты тасушы – протон. Оның массасы 

Тәжірибе жүзінде тағайындалған электр зарядының мынадай негізгі қасиеттері бар:

- Запрядтың екі түрі бар: оң және теріс. Аттас зарядтары тебіледі, әр аттас зарядтар тартылады.

- Электр заряды инвариантты – оның шамасы санақ жүйесіне байланысты емес, яғни ол қозғалады ма, әлде тыныштықта болады ма.

- Электр заряды дискретті – кез-келген дененің заряды элементар зарядқа бүтін еселі болады.

- Электр заряды аддитивті – кез-келген денелер жүйесінің заряды (бөлшек) осы жүйеге енетін денелер (бөлшектер) зарядының қосындысына тең.

- Электр заряды зарядтың сақталу заңына бағынады; кез-келген тұйық жүйедегі электр зарядының алгебралық қосындысы берілген жүйе ішінде қандай процесс жүрсе де өзгеріссіз қалады.

Берілген жағдайда тұйық жүйе деп сыртқы денелермен заряд алмаспайтын жүйені айтады.

Электростатикада нүктелік электр заряды деген физикалық модель пайдаланылады. Бұл берілген жағдайда өлшемі мен формасы елеусіз зарядталған дене.

Электр өрісінің кернеулігі.

Электростатикалық өріс дегеніміз қозғалмайтын электр зарядының жасайтын өрісі.

Электростатикалық өріс екі шамамен сипатталады: потенциалмен(өрістің энергетикалық скаляр сипаты) және кернеулікпен (өрістің күштік векторлық сипаттамасы).

Электростатикалық өріс кернеулігі – өрістің берілген нүктесіне қойылған бірлік оң Американын температурасынын олшем бирлигизарядқа әсер ететін күшпен анықталатын векторлық шама

Гунд ереже

Электростатикалық өрістің кернеулігінің өлшем бірлігі – Ньютон /Кулон (Н/Кл); 1 Н/Кл=1 В/м, мұндағы В (вольт) – электр өрісінің потенциалының өлшем бірлігі.

Вакуумдағы нүктелік зарядтың кернеулігі (және диэлектриктегі).

мұндағы Изопроцестер колданылуы- өрістің берілген нүктесін зарядпен қосатын радиус – вектор.

Скаляр түрде

Тең уакыт аралығында каиталанатин қозғалысвекторының бағыты оң зарядқа әсер ететін күштің бағытымен дәл келеді.

Егер өрісті оң заряд жасаса, онда Гунд ережевекторының бағыты радиус – вектор бойымен зарядтан сыртқы кеңістікке қарай бағытталады (сыншы оң зарядты тебілу). Егер өрісті терістаңбалы заряд жасаса, онда Изопроцестер колданылуывекторы зарядқа қарай бағытталады (тартылу).

Электростатикалық өріс график түрінде кернеулік сызықтарының көмегімен бейнеленеді. Кернеулік сызықтары дегеніміз әр нүктесіндегі жанамасы Теріс таңбалы кедергінің физикалық мағынасын түсіндіріңізвекторының бағытымен дәл келетін сызық (а-суреті). Кернеулік сызықтарының бағыты кернеулік векторының бағытымен бағыттас. Кеңістіктің берілген нүктесінде кернеуліктің бір ғана бағыты болады, сондықтан кернеулік сызықтары еш уақытта қиылыспайды.

Біртекті өріс үшін (кез келген нүктедегі кернеулік модулі және бағыты тұрақты) кернеулік сызығы кернеулік векторына параллель.

Егер өрісті нүктелік заряд жасаса, онда кернеулік сызықтары радиал түзулер болады. Егер заряд оң таңбалы болса, одан шығатын, ал теріс таңбалы болса оған енетін түзу болады. (б-сурет) 

39.Оптика (гр. optіke – көзбен қабылдау жөніндегі ғылым, optas – көрінетін) – физиканың сәуле (жарық) шығару табиғатын, жарықтың таралуын және оның затпен әсерлесу құбылыстарын зерттейтін бөлімі

Жарық дисперсиясы — ) тәуелділігі) тәуелділігі; жарық толқыны фазалық жылдамдығының жиілікке () не ұзындығына (заттың сыну көрсеткішінің (n) жарық толқынының жиілігіне (. Жарық дисперсиясы нәтижесінде ақ жарық спектрге жіктеледі (қ. Оптикалық спектрлер). Осы спектрді зерттеу арқылы И.Ньютон Жарық дисперсиясын ашты (1672). Жарық дисперсиясының екі мағынасы бар: 1) дисперсия — күрделі ақ түсті спектрге ажырату құбылысы; 2) дисперсия — заттың сыну көрсеткішінің түсетін жарықтың толқын ұзындығына тәуелділігі. Бір заттың ор түрлі толқын ұзындығына сәйкес сыну көрсеткіші бар. Жарықтың жылдамдығы вакуумде 300 000 км/с екені белгілі.

Жарықтың дисперсиясын қалыпты және аномальді деп бөледі. Көп жағдайда ортаның сыну көрсеткіші толқын ұзындығына кері пропорционал болатынын тәжірибелер көрсетті. Мұндай дисперсия қалыпты дисперсия деп аталады. Егер ортапың сыну көрсеткіші толқын ұзындығына тура пропорционал болса, ондай дисперсия аномалъді дисперсия деп аталады. 40.Диэлектрик (dielectric) — поляризацияға қабілеттілігі негізгі электрлік қасиеті болып табылатын, металлдар мен шалаөткізгіштерге қарағанда электр тогын нашар өткізетін, үлестік электр кедергісі өте үлкен (j = 10^6/10^16 Ом • м) қатты, сұйық және газ тәріздес заттар. Диэлектриктер тобына эбонит, фарфор, сияқты қатты денелер және сұйықтармен газдар жатады. Поляризация, полярлану[1] (француз тілінде polarіsatіon — алғашқы негізі, грек тілінде polos — ось, полюс) — 1) электрхимиялық поляризация — электр тогы өткен кезде ерітінді мен электрод арасындағы потенциалдар айырмасыныңтепе-теңдік мәнінен ауытқуы; 2) молекуланың және атомның поляризациясы — сыртқы электр өрісінде орналасқан зат молекуласы мен атомының деформациялануы; 3) биоэлектрлік поляризация — тірі жасуша мен сыртқы орта шекарасында қос электрлік қабаттың пайда болуы; 4) вакуумдық поляризация — магниттік өріс әсерінен вакуумның диэлектрлік орта тәрізді, яғни, осы ортада электр зарядтары біркелкі таралғандай әсер қалдыратын күйге ауысуы; 5)толқындар поляризациясы — көлденең толқындардағы тербелістердің таралу бағытымен салыстырғанда осьтік симметриясының бұзылуы; 6) диэлектриктердің поляризациясы; 7) бөлшектердің поляризациясы — әр бөлшектің өзіне тән қозғалыс мөлшерінің моменті — спині болуына және оның кеңістіктегі бағытталуына байланысты байқалатын бөлшектер күйінің сипаттамасы; 8) ортаның поляризациясы — қарастырылып отырған ортада көлемдік дипольдік электрлік моменттің пайда болуы; 9) Жарық поляризациясы — жарықтың полярлануы; 10) аспан күмбезінің поляризациясы — күндіз бұлт болмаған кезде, не түнде ай жарығында байқалатын оптикалық құбылыстардың бірі.

40.Диэлектрик (dielectric) — поляризацияға қабілеттілігі негізгі электрлік қасиеті болып табылатын, металлдар мен шалаөткізгіштерге қарағанда электр тогын нашар өткізетін, үлестік электр кедергісі өте үлкен (j = 10^6/10^16 Ом • м) қатты, сұйық және газ тәріздес заттар. Диэлектрик атомдар мен молекулалардан тұрады. Диэлектриктердің бірінші тобын симметриялы құрылымдардан тұратын заттар, молекулалар құрайды, яғни оң және теріс зарядтардың «ауырлық» центрлері сыртқы электр өрісі жоқ болғанда сәйкес келеді. Диэлектриктердің екінші тобын, құрылымдары ассиметриялы заттар, молекулалар құрайды, яғни оң және теріс зарядтардың «ауырлық» центрлері сәйкес келмейді. Диэлектриктердің үшінші тобын, ион құрылысына ие заттар, молекулалар құрайды. Газ тәрізді диэлектриктерге барлық газдар және ауа жатады. Көптеген газдарды газ толтырылған конденсаторларда, жоғары кернеуліктегі ауа ажыратқыштарда және басқа электртехникалық қондырғыларда диэлектриктер ретінде қолданады. Ауа барлық электрлік қондырғыларды айнала қоршайды және диэлектрик сияқты олардың жұмысының сенімділігін анықтайды. Сұйық диэлектриктерді электртехникалық қондырғыларда кең қолданады. Олармен күш трансформаторларының ішкі кеңістігін толтырады. Электрқұралдарға вакуум астында құйылатын сұйық диэлектриктер оралмалардың кеуекті изоляциясын жақсы сіңіреді. Сонымен қатар сұйык диэлектриктер жылу өткізгіш орта рөлін атқарады. Поляризация түріне қарай диэлектрик екі топқа бөлінеді: активті және пассивті. Активті диэлектриктерге сегнетоэлектриктер, пъезоэлектриктер мен электриктер жатады. Қалған диэлектрик пассивті деп аталады.

41.Кирхгоф заңы.Тәжірибеде тарамданған тізбектер жиі кездеседі, олардың токтарды, кернеу және кедергілерді Ом заңдары арқылы есептеу қиындық тудырады. Міне, осындай күрделі тізбектегі есептеуді жеңілдету үшін Кирхгоф ережелерін пайдаланады. Кирхгофтың бірінші ережесі түйінге арналған. Түйін деп ең аз дегенде үш өткізгіш кездесетін нүктені айтады. Түйінге келгенде ток оң таңбамен, ал түйіннен аққан ток теріс таңбамен алынады.Бірінші ереже былай оқылады: түйінде тоғысатын токтардың алгебралық қосындысы нольге тең болады: Кирхгофтың екінші ережесі күрделі тізбектен бөліп алған кез келген тұйықталған контурға арналған. Омның жалпыланған заңына жатады. Бұл ереже былай оқылады: кез келген тұйықталған контурдағы кернеу түсуінің алгебралық қосындысы осы контурға қосылған ЭҚК-тің алгебралық қосындысына тең болады.

42.Инерция моменті — айналмалы қозғалыстағы қатты дененің инерттілігінің өлшемі. I=mR2-қатты дене үшін инерция және қуыс цилиндр; I=1/4*m0P02-маятник өсінің моменті; I=1/12*ml2-стерженнің инерция моменті; I=1/2*mR2-цилиндр үшін; I=2/5*mR2-шар үшін; I=2/3*mR2-қуыс шар үшін; I=1/3*ml2-стержен.

43.Изопроцестер. Термодинамикалық жүйелерде болатын, тепе-тең процестер арасынан күйдің негізгі параметрлерінің бірі тұрақты сақталатын, изопроцестер бөлінеді. Изохоралық процесс. V=const кезіндегі идеал газ күйінің параметрлері арасындағы тәуелділік графигі изохор деп аталады. Изохоралық процесс кезінде газ сыртқы денелердің үстінен жұмыс жасамайды V=0 A=pV=0 . Изобаралық процесс. p=const кезіндегі идеал газ күйінің параметрлері арасындағы тәуелділік графигі изобар деп аталады. процесс. T=const кезіндегі идеал газ күйінің параметрлері арасындағы тәуелділік графигі изотермдік деп аталады. .

44.Элементар бөлшектер – заттың ең ұсақ және ішкі құрылымы ең қарапайым деп есептелетін бөлшектері.Элементар бөлшектерді көбіне төрт класқа бөледі. Сол кластың біріне тек бір ғана болшек фотон жатады. Екінші класын лептондар, үшіншісін-мезоңдар, тортіншісін-бариондар түзеді. Көпшілік жағдайда мезондар мен бариондарды өте күшті өзара әсерлесетін болшек-тер қатарына жатқызады. Бүл болшектерді адрондар деп атайды (грекше «адрос» ірі, массивті дегенді білдіреді).1. Фотондар-электромагниттік орістің 7-кванттары, бүлар электромагниттік озара әсерлесулерге қатысады, бірақ күшті және әлсіз озара әсерлеспейді.2. Лептондар өзінің атын гректің «лептос», аударғанда жеңіл де-ген мағынаны беретін созінен алған. Олардың қатарында күшті езара әсерлесулерге араласпайтын бөлшектер жатады.Барлық лептондар әлсіз өзара әсерлеседі. Олардың ішіндегі электр зарядтары барлары (яғни мюондар және электрондар) электромагниттік өзара әсерлеседі.3. Мезондар-бариондық зарядтары болмайтын, күшті өзара әсерлесуші, тұрақсыз бөлшектер. Олардың қатарларына π –мезондар немесе пиондар, К-мезондар немесе каондар және эта-мезон жатады. Мезондардың лептондардан айырмашылығы, олар өздерімен-өздері өзара әсерлескенде, тек әлсіз (егер олардың заряды болса, электромагниттік) өзара әсерлесіп қоймай, сол сияқты күшті өзара эсерлесулерге де қатысады. 4. Бариондар класына нуклондар (р,п) және массалары нуклон-дар массасынан үлкен, гиперондар деп атала-тын тұрақсыз бөлшектер кіреді. Барлық бариондар күшті өзара әсерлеседі, демек, атомдар ядроларымен белсенді түрде өзара әсерлеседі.

45.Газдардағы электр тогы. Газ разрядтарын атаңыз, мысал келтір

Қалыпты жағдайдағы газдар бейтарап атомдар мен молекулалардан тұрады. Сондықтан да олар диэлектриктер қатарына жатады. Басқаша айтқанда, газдар еркін электрондар мен иондар жоқ. Сондықтан газдар электр тогын өткізбейді. Газдардан ток өту үшін оларды иондау керек.

Электр тогының пайда болуын газ разряды деп атайды.

Газ рязрады: тәуелді және тәуелсіз.

Тәуелді газ разряды ионизатордың комегімен іске асады. Мысалы: рентген, ультракүлгін, гамма, ғарыш сәулелері.

Егер сыртқы ионизаьор дың әсерін тоқтатқаннан кейін де газдардағы токтың жүруі тоқтап қалмай, әрі қарай жүре берсе , онда ол тәуелді разрядтан тәуелсіз разрядқа айналады. Түрлері: тәж, солғын, ұшқынды және доғалық деген түрі бар.

46.Максвелл теңдеулерінің жүйесін жазыңыз және түсіндір.

Максвелл теңдеулері:

Қозғалмайтын тұйық контур арқылы ток жүргенде пайда болатын индукцияның ЭҚК мынаған тең:

Бұл теңдеу айнымалы магнит өрісі құйынды электр өрісін туғызады.

Толық ток заңдылықтарын жалпылай келіп Максвелл оның теңдеуін мына түрде ұсынды

3 электр өрісіне арналған

4) Айнымалы магнит өрісіне арналған Гаусс теоремасы түрінде берілген

Жалпы теңдеуі:

Айнымалы электромагниттік өрістің бос нүктесінде таралуы электромагниттік толқын деп аталады. Ол Максвелл теңдеуіне бағынады.

47.Бөлшектік толқындық дуализм. Де Бройль гипотезасы Гейзенбергтің анықталмағандық принципі

Әрбір фотонның бөлшектік және толқындық қасиеттері бір мезгілде байқалады. Сондықтан осы екі бағытты бірдей дамыту нәтижесінде, кейбір оптикалық құбылыстар, мысалы, жарықтың қысымы, фото-құбылыс, Комптон құбылысы, жарықтың толқындық және түйіршіктік теориясы тұрғысынан ойдағыдай түсіндіріледі. Осындай жарықтың табиғатына екі түрлі көзқарасты, оның түйіршіктік, толқындық дуализмі деп атайды.

1924 жылы француз физигі де Бройль жарықтың екі жақтылық табиғатына, заттың екі жақтылық табиғаты сәйкес келуі керек, яғни зат бөлшектерінің тек түйіршіктік қасиеті ғана емес, олардың толқындық қасиеті болуы керек деген болжам айтты.

Фотонның импульсін Американын температурасынын олшем бирлиги

өрнегі бойынша анықтағанбыз, осыдан

Магниттік индукция векторы Луи де Бройль формуласы

Теріс таңбалы кедергінің физикалық мағынасын түсіндіріңіз

Осы (47.2) қатынастарын ең алғаш рет 1927 жылы неміс физигі Гейзенберг ұсынған болатын, сондықтан бұлар Гейзенберггің анықталмағандық қатынастары деп аталады.

Бұл қатынастарға қарағанда, мысалы, координаттың Американын температурасынын олшем бирлигидәл мәні болса, онда импульстің белгілі мәні болмайды, (себебі Магниттік индукция векторы сондай-ақ импульстің Когорентті толқындар дәл мәні болса, координатаның белгілі мәні болмайды (себебі Американын температурасынын олшем бирлиги)).

48. Электр тогы. Айнымалы және тұрақты токтар және олардың қуаты мен жұмысы

Электр тогы деп зона көлемінде электронның өріс әсерінен төменгі деңгейден жоғарға деңгейге ауысуын айтады. Ол үшін зонада иеленбеген деңгейлер болуы қажет. Сөйтіп зонада бос энергетикалық деңгейлердің бар болуы өткізгіштің қажетті шарты болып табылады. Осындай толтырылмаған зоналар (бос зона) өткізгіштік зона деп аталады

Айнымалы ток, кең мағынасында — бағыты мен шамасы периодты түрде өзгеріп отыратын электр тогы. Ал техникада айнымалы ток деп ток күші мен кернеудің период ішіндегі орташа мәні нөлге тең болатын периодты ток түсініледі. Айнымалы ток байланыс құрылғыларында (радио, теледидар, телефон т.б.) кеңінен қолданылады.

Тұрақты Ток – ток күшінің шамасы мен бағыты уақытқа байланысты өзгермейтін электр тогы.

Тұрақты ток тұрақты кернеудің әсерімен тек тұйықталған тізбекте ғана пайда болады. Тармақталмаған тұйық тізбектің кез келген қимасында тұрақты ток күшінің мәні өзгермейді. Тұрақты токтың негізгі заңдарына ток күші мен кернеудің байланысын сипаттайтын Ом заңыөткізгішпен ток жүрген кезде бөлініп шығатын жылуды анықтайтын Джоуль-Ленц заңы және тармақталған тізбек үшін жазылатын Киргхоф ережелері жатады. Тұрақты ток көздеріне электр машиналарының генераторыгальвани элементтерітермоэлементтербатареяларғатоптастырылған фотоэлементтер, күн көзінің батареялары, алдын ала зарядталған аккумуляторлар және — пайдалы әсер коэффициенті жоғары магниттік гидродинамика генераторлары жатады. Тұрақты токты жартылай өткізгіштердің және басқа түзеткіштердің көмегімен, айнымалы токты түзету арқылы өндіруге болады.

49. Жартылай өткізгіштер және олардың түрлері мен техникада қолданылуы

Валенттік зонаның деңгейлерінде түгелдей электрондар орналасқан. Электрондарды бос зонаға өткізу үшін оның энергиясы тыйым салынған зонаның енінен кем болмауы керек. Егер ΔΕ үлкен болмаса, онда жылулық қозғалыстың энергиясы электрондардың бір бөлігін жоғарғы бос зонаға көшіруге жеткілікті болады. Сонымен қатар валенттік зона электрондарының оның бос қалған жоғары деңгейіне көшуіне мүмкіндік туады. Сондықтан осындай зат электрондық жартылай өткізгіш деп аталалды

Жартылай өткізгіштердің қатарына германий, кремний, селен, мыстың шала оксиді, күкіртті қорғасын және басқа да көптеген заттар жатады.



Страницы: 1 | 2 | Весь текст


Предыдущий:

Следующий: